നൈവേദ്യം
ഭഗവാനെ പൂജിക്കുമ്പോള്‍, ഭക്തിപൂര്‍വ്വം തയ്യാറാക്കിയ ഭക്ഷണവും പഴങ്ങളും പലഹാരങ്ങളും ദേവന് സമര്‍പ്പിക്കുന്ന ചടങ്ങാണ് നൈവേദ്യം. 'നിവേദനം' എന്നാല്‍ 'അറിയിക്കുക' അല്ലെങ്കില്‍ 'സമര്‍പ്പിക്കുക' എന്നര്‍ത്ഥം. ഭക്തന്‍ തനിക്കുള്ള ഭക്ഷണം ആദ്യം ഈശ്വരന് സമര്‍പ്പിച്ചശേഷം മാത്രമേ അത് പ്രസാദമായി സ്വീകരിക്കാവൂ എന്നതാണ് ഈ ആചാരത്തിന്‍റെ അടിസ്ഥാനതത്ത്വം.
ഇതേപ്പറ്റി ഭഗവദ്ഗീതയിലെ ഒരു പ്രസിദ്ധമായ ശ്ലോകമുണ്ട്.
പത്രം പുഷ്പം ഫലം തോയം യോ മേ ഭക്ത്യാ പ്രയച്ഛതി!
തദഹം ഭക്ത്യുപഹൃതമശ്നാമി പ്രയതാത്മനഃ
(ഇല, പൂവ്, പഴം, ജലം എന്നിവയിലേതെങ്കിലും ഭക്തിയോടെ അര്‍പ്പിച്ചാല്‍, ആ ഭക്തിപൂര്‍വ്വമായ കാഴ്ച ഞാന്‍ സ്വീകരിക്കുന്നു എന്നാണ് ഭഗവാന്‍ കൃഷ്ണന്‍ അര്‍ജ്ജുനനോട് പറയുന്നത്)
നൈവേദ്യം സമര്‍പ്പിക്കുമ്പോള്‍ ഉപയോഗിക്കുന്ന ഒരു പരമ്പരാഗത മന്ത്രം:
ഓം നൈവേദ്യം ഗൃഹ്യതാം ദേവ ഭക്ത്യാ ദത്തം മയാ പ്രഭോ!
തവ ത്രാണായ ഭൂതാനാം ത്വം ഗൃഹാണ ദയാനിധേ!!
(ഹേ ഭഗവാനേ, ഭക്തിയോടെ ഞാന്‍ അര്‍പ്പിക്കുന്ന ഈ നൈവേദ്യം
ദയാനിധിയായ അങ്ങ് സ്വീകരിക്കണം എന്ന് പ്രാര്‍ത്ഥിക്കുന്നു).
ഇത് നമുക്ക് ലഭിക്കുന്ന ഭക്ഷണം ഈശ്വരന്‍റെ അനുഗ്രഹമാണെന്ന ബോധം ഉണര്‍ത്തുകയും, 'ഇത് എന്‍റേതല്ല, ഈശ്വരന്‍റേതാണ്' എന്ന വിനയം വളര്‍ത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. നൈവേദ്യമായി സമര്‍പ്പിച്ച ഭക്ഷണം പിന്നീട് ഭക്തര്‍ക്കിടയില്‍ പ്രസാദമായി വിതരണം ചെയ്യപ്പെടുന്നു.
നൈവേദ്യത്തിന്‍റെ പ്രാധാന്യം
കൃതജ്ഞത പ്രകടിപ്പിക്കല്‍: നാം കഴിക്കുന്ന ഭക്ഷണം ഈശ്വരന് നല്‍കുന്ന അനുഗ്രഹമാണെന്ന ബോധത്തോടെ, ആദ്യം അത് ദേവന് സമര്‍പ്പിക്കുന്നു.
അഹംഭാവം കുറയ്ക്കല്‍: 'ഇത് എന്‍റേതല്ല, ഈശ്വരന്‍റേതാണ്' എന്ന ചിന്ത ഭക്തനില്‍ വിനയം വളര്‍ത്തുന്നു.
ശുദ്ധി: നൈവേദ്യമായി സമര്‍പ്പിക്കുന്ന ഭക്ഷണം ദേവസാന്നിധ്യത്താല്‍ പവിത്രമാകുന്നു എന്നും, അത് പ്രസാദമായി സ്വീകരിക്കുന്നത് ആത്മീയഫലം നല്‍കുമെന്നും വിശ്വാസം.
പൂജയുടെ പൂര്‍ണ്ണത: ഷോഡശോപചാരപൂജയിലെ ഒരു പ്രധാന അംഗമാണ് നൈവേദ്യം; ഇതില്ലാതെ പൂജ പൂര്‍ണ്ണമാകില്ല എന്ന് കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു.
നൈവേദ്യം എപ്പോള്‍ സമര്‍പ്പിക്കണം
ദേവപൂജയില്‍ മന്ത്രപുഷ്പത്തിനും ആരതിക്കും മുന്‍പ്, ദേവന് അഭിഷേകവും അലങ്കാരവും കഴിഞ്ഞശേഷമാണ് നൈവേദ്യം സമര്‍പ്പിക്കുന്നത്.
ദിവസേനയുള്ള പൂജയില്‍ രാവിലെയും ഉച്ചയ്ക്കും വൈകുന്നേരവും ത്രികാലപൂജ നൈവേദ്യം നല്‍കുന്ന പതിവുണ്ട്.
വിശേഷാല്‍ പൂജകള്‍, വ്രതങ്ങള്‍, ഉത്സവങ്ങള്‍, ജന്മനക്ഷത്രപൂജ എന്നിവയിലും നിശ്ചിത നൈവേദ്യങ്ങള്‍ പ്രത്യേകം തയ്യാറാക്കി സമര്‍പ്പിക്കുന്നു.
നൈവേദ്യം സമര്‍പ്പിച്ചശേഷം മാത്രമേ ആ ഭക്ഷണം ഭക്തര്‍ക്ക് പ്രസാദമായി വിതരണം ചെയ്യാവൂ.
നൈവേദ്യവസ്തുക്കള്‍ പലതരമുണ്ട്. അതില്‍ പഴവര്‍ഗ്ഗങ്ങള്‍, ധാന്യങ്ങള്‍, പുഷ്പങ്ങള്‍, പായസങ്ങള്‍, മറ്റ് പലവിധ ആഹാരസാധനങ്ങള്‍, വസ്ത്രങ്ങള്‍, ആഭരണങ്ങള്‍ തുടങ്ങിയവയും ഉള്‍പ്പെടുന്നു.
നൈവേദ്യം എന്നത് കേവലം ഭക്ഷണം സമര്‍പ്പിക്കുന്ന ഒരു ചടങ്ങ് മാത്രമല്ല, മറിച്ച് ഭക്തിയുടെയും കൃതജ്ഞതയുടെയും സമര്‍പ്പണത്തിന്‍റെയും പ്രതീകമാണ്.
നാം അനുഭവിക്കുന്ന ഓരോ അനുഗ്രഹത്തിനും പിന്നില്‍ ഈശ്വരന്‍റെ കയ്യൊപ്പുണ്ടെന്ന തിരിച്ചറിവ് ഈ ആചാരം നമ്മെ ഓര്‍മ്മിപ്പിക്കുന്നു. ഭക്ഷണം ദേവന് സമര്‍പ്പിച്ചശേഷം പ്രസാദമായി സ്വീകരിക്കുമ്പോള്‍, ഭക്തന്‍റെ മനസ്സില്‍ വിനയവും ശാന്തിയും നിറയുന്നു.